21 juli 1969. Nacht. Ademloos zien we Neil Armstrong het fragiele laddertje van de Eagle afdalen, even aarzelen en dan resoluut de voet neerzetten op het maagdelijke bodemstof van het maanoppervlak. Metalig komt zijn stem over: "This is a small step for man, one giant leap for mankind," een klein stapje voor een mens, een reuzensprong voor de mensheid." Historische woorden bij een historische gebeurtenis. Apollo 11 is telkens weer vergeleken met Columbus' reis in 1492.

Wat was het meest wonderlijke: het feit dat de mens eindelijk een oeroude droom in vervulling zag gaan toen hij voet zette op de maan? Of die andere technische prestatie, die mogelijk maakte dat miljoenen die gebeurtenis rechtstreeks konden volgen op 400.000 km afstand? In ieder geval markeert Armstrongs voetafdruk op de maan evenzeer een mijlpaal in de ontwikkeling van de telecommunicatie. Weliswaar kwamen de televisiebeelden in zwart-wit zwak en doorschoten met atmosferische parasieten over. Weinig mensen weten dat de NASA tezelfdertijd de hele tocht op filmpellicule opnam. Hiervoor ontwikkelden de technici zelfs een speciale lichtgevoelige camera, die adembenemende beelden van een ditmaal letterlijk onaardse schoonheid registreerde.

Schoten in Dallas, november 1963. De moord op president Kennedy. De moord op Martin Luther King. Viëtnam. Een moeder met haar kind op de rug werkt zich hand over hand langs een touw over de gezwollen Mekong. De sterke stroming dreigt haar telkens weer mee te sleuren. In de huiskamer beleef je de spanning mee. Je kijkt in het verkrampte gezicht van die moeder. Je spieren krampen mee …

Toen we die uitzending analyseerden in de klas, ontdekten we tot onze schaamte dat we eigenlijk hadden zitten wachten tot die vrouw zou lossen en meegevoerd worden door het water. "Zo gebeurt het toch altijd in feuilletons en tekenverhalen, mijnheer!"

Of nog: die van angst haast bezwijmende jonge student in El Salvador, die met twee kogelgaten in zijn schouder om zijn leven smeekt en door de soldaten decoratief voor de camera wordt afgemaakt als een hond. (Dun straaltje bloed - in kleuren - loopt onder het lichaam uit). Of die Amerikaanse reporter, die zelf filmde in Nicaragua hoe een regeringssoldaat vanaf een tank op hem aanlegt en hem doodschiet … en die door dat simpele feit alleen uiteindelijk in 1979 de val van de corrupte dictator Somoza bewerkte, doordat de heftige beroering in de Amerikaanse publieke opinie verdere steun van de regering onmogelijk maakte.

De wereld stormt op ons af. Voor de eerste keer in de geschiedenis stormt de wereld op ons af in onze huiskamer. Beelden, geluiden, beelden, beelden, BEELDEN. Een Niagara van indrukken, een roes van woorden, een gezwollen Mekong, die ons allen meesleurt. Wij leven in het tijdperk van het beeldgeweld, de era van de beeldcultuur, de beeldenstorm. Waar vinden wij het reddende touw om de stroom te trotseren? De wegwijzer in de doolhof?

Film en televisie hebben de krant vervangen als hét gezagsargument bij uitstek, het magister dixit van onze eeuw: "Het is op de televisie geweest, dus is het waar!"

In de beeldenstorm van deze tijd vervagen de grenzen tussen werkelijkheid en schijn, tussen objectiviteit en reclame, propaganda en hersenspoeling. Wij zien geen verschil meer tussen Bosnië en een cowboyfilm, tussen stapels lijken in Rwanda en een Kungfu-film. Nacht en Nevel, is dat nu een wrede film, juffrouw? Moet je Kungfu eens zien! Pst … vingers in de ogen en het bloed spuit eruit!".

Tussen 1965 en 1975 groeide een hele generatie Amerikanen op met het dagelijks feuilleton Viëtnamgeweld. Vluchtende, huilende kinderen, naakt, de kleren van het lijf gescheurd door de luchtverplaatsing van de explosies. De camera volgt hen … de huid op hun rug hangt in flarden, verschroeid door napalm. Een generatie raakte steeds meer gewend aan geweld en eiste steeds nieuwe prikkels, want film is een vluchtig, snel vervliedend medium. Een ander deel van diezelfde generatie kwam op straat en eiste terugtrekking van de troepen uit Viëtnam. Televisie als afstomping … televisie als geweten van een natie, die tot dan toe rotsvast geloofde dat Amerikanen alleen maar streden en sneuvelden in rechtvaardige oorlogen, voor het heil der mensheid en een betere wereld.

Het gevolg was een waar 'Viëtnamtrauma' en de geboorte van een mythe: "De V.S. hebben de oorlog verloren, niet op het slagveld, maar op de beeldbuis." De gezagsdragers zwoeren die 'fout' nooit meer te herhalen. Tijdens de Falklandoorlog van 1982, tussen de Britten en de Argentijnen, werd het nieuws gecensureerd als nooit tevoren. Wat aangeklaagd werd als een bedreiging van de persvrijheid, unaniem beschouwd als een onmisbare basispijler van de democratie, zoals wij die kennen. Weer pasten de gezagsdragers hun tactiek aan. Tijdens de Golfoorlog van 1991 tegen Saddam Hoessein kregen wij dagelijks een vloedgolf van rechtstreekse beelden, uit Washington, Jeruzalem en zelfs uit Bagdad, waar één reporter van het Amerikaanse nieuwsagentschap CNN op post was mogen blijven. Maar aan beide zijden van de frontlijn selecteerden de persverantwoordelijken zorgvuldig zowel de beelden als de reporters die ze mochten filmen. Dit was weer een nieuw fenomeen, verraderlijker dan directe censuur: het 'CNN-syndroom', een stroom losse, gestuurde informatie, die ons het valse gevoel geeft van volledige informatie. Wij denken geïnformeerd te zijn, maar zijn het niet!

Nog voor de Golfoorlog volledig de archiefmappen in mocht, kreeg de term CNN-syndroom een tweede betekenis: "Een gebeurtenis is niet gebeurd, als ze niet op CNN is geweest." Aanleiding was de massale vluchtelingenstroom uit Irak, waar de Koerden aan de gruwelijke repressie door de troepen van Saddam poogden te ontkomen naar Turkije. De Turken hielden hun grens gesloten. Velen tienduizenden mensen bivakkeerden in de besneeuwde bergen in mensonwaardige omstandigheden. De internationale hulp kwam pas op gang, toen de reporters van CNN arriveerden in hun gerieflijk verwarmde caravans en de beelden wereldwijd op de beeldbuis kwamen.